Автор: Мәнсия Ұзақова, өмірді сақтандыру мен зейнетақы сарапшысы
Соңғы уақытта Қазақстанда зейнетақы жинақтарын басқару мәселесі қоғамда кеңінен талқыланып келеді. Бұған зейнетақы жүйесіндегі өзгерістер, инвестициялық портфельді басқарушылардың (ИПБ) қызметінің дамуы және азаматтардың болашақтағы қаржылық тұрақтылыққа деген қызығушылығы себеп болып отыр.
Бүгінде Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) салымшылары өз жинақтарын басқарудың бірнеше тетігін пайдалана алады. Соның бірі: жинақтың бір бөлігін инвестициялық портфельді басқарушы компанияның сенімгерлік басқаруына беру. Екіншісі – жинақ көлемі жеткілікті болған жағдайда өмірді сақтандыру компаниясымен зейнетақы аннуитеті шартын жасау.
Бұл екі құрал да Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінде көзделген. Дегенмен олардың мақсаты мен жұмыс істеу қағидаттары әртүрлі. Сондықтан таңдау кезінде тек ықтимал табыстылыққа ғана емес, тәуекел деңгейіне, кепілдіктерге және ұзақ мерзімді нәтижеге назар аударған жөн.
Зейнетақы жинақтарын басқарудың екі түрлі тәсілі
Әдепкі жағдайда БЖЗҚ-дағы зейнетақы активтерін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі басқарады. Алайда Әлеуметтік кодекстің 37-бабына сәйкес салымшы өз жинақтарының бір бөлігін инвестициялық портфельді басқарушы компанияның сенімгерлік басқаруына беру құқығына ие.
Бұл жағдайда басқару БЖЗҚ мен инвестициялық портфельді басқарушы арасында жасалған шарт негізінде жүзеге асырылады, ал олардың қызметі Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің талаптарымен қатаң реттеледі.
2026 жылдан бастап инвестициялық портфельді басқарушылар тәуекел деңгейі мен инвестициялау мерзіміне қарай бірнеше стратегия ұсынады. Олар қысқа, орта және ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдерді қамтиды. Бұл салымшыға өзінің жасына, қаржылық мақсатына және тәуекелге деген көзқарасына сәйкес инвестициялық стратегияны таңдауға мүмкіндік береді.
Осы тұста негізгі сұрақ туындайды: басты мақсат – жинақты инвестициялау арқылы көбейту ме, әлде болашақта кепілдендірілген тұрақты табысқа ие болу ма?
Инвестициялық портфельді басқарушыны таңдаған кезде нені білу қажет?
Инвестициялық портфельді басқарушыға берілген қаражат мемлекеттік және корпоративтік облигацияларға, акцияларға, шетелдік қаржы құралдарына және заңнамамен рұқсат етілген басқа да активтерге инвестицияланады.
Алайда бұл жерде маңызды бір қағиданы ескерген жөн: инвестициялық портфельді басқарушылар нақты табыстылыққа кепілдік бермейді.
Өйткені инвестициялық кіріс қаржы нарықтарындағы жағдайға, инвестициялық портфельдің құрылымына және басқару сапасына тікелей байланысты. Бір кезеңде табыстылық жоғары болуы мүмкін болса, келесі кезеңде күткен нәтижеден төмен болуы ықтимал. Сондықтан ешбір басқарушы компания алдын ала нақты пайыздық кірісті уәде етпейді.
Сонымен қатар заңнама салымшылардың мүддесін қорғауға бағытталған бірқатар кепілдіктерді қарастырады.
Ең алдымен, зейнетақы жинақтары салымшының жеке меншігі болып қала береді. Олар басқарушы компанияның меншігіне өтпейді. Егер инвестициялық портфельді басқарушының қызметі тоқтатылса немесе компания банкротқа ұшыраса, салымшының қаражаты БЖЗҚ-ға қайтарылады.
Бұдан бөлек, Әлеуметтік кодекске сәйкес инвестициялық портфельді басқарушының нақты табыстылығы заңнамада белгіленген ең төменгі кірістілік деңгейінен төмен болған жағдайда, айырмашылық компанияның өз қаражаты есебінен өтеледі.
Сондықтан инвестициялық басқару, ең алдымен, инвестициялық тәуекелді қабылдай отырып, жинағын ұзақ мерзімде көбейтуді көздейтін азаматтарға арналған құрал деуге болады.
Зейнетақы аннуитетінің ерекшелігі неде?
Зейнетақы аннуитеті мүлде басқа қағидат бойынша жұмыс істейді.
Бұл жағдайда зейнетақы жинақтарының жеткілікті бөлігі өмірді сақтандыру компаниясына аударылады. Осы сәттен бастап сақтандыру компаниясы шартта белгіленген талаптарға сәйкес өмір бойы зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру міндетін өз мойнына алады.
Яғни мұнда басты назар инвестициялық табысқа емес, болашақтағы қаржылық тұрақтылыққа аударылады.
Аннуитеттің ең маңызды артықшылықтарының бірі – төлемдердің өмір бойы жүргізілуі. Адам қанша жыл өмір сүрсе де, сақтандыру компаниясы шарт талаптарына сәйкес төлемдерді жалғастыра береді. Демек, ұзақ өмір сүру тәуекелі азаматтың емес, сақтандыру компаниясының жауапкершілігіне өтеді.
Сонымен қатар көптеген зейнетақы аннуитеті бағдарламалары төлемдерді жыл сайын индекстеуді көздейді. Кейбір өнімдерде шарт талаптарына сәйкес қосымша дивидендтік табыс алу мүмкіндігі де қарастырылған.
Тағы бір маңызды ерекшелік – заң талаптары орындалған жағдайда азаматтар жалпыға бірдей белгіленген зейнет жасына жетпей-ақ аннуитет бойынша төлем ала бастай алады.
Бұл екі құралды тек табыстылық бойынша салыстыру дұрыс па?
Көп жағдайда азаматтарды «қайсысы көбірек табыс әкеледі?» деген сұрақ қызықтырады.
Алайда мұндай салыстыру әрдайым дұрыс бола бермейді.
Инвестициялық портфельді басқарудың негізгі мақсаты – қаржы нарықтарының мүмкіндігін пайдаланып, жинақты көбейту. Мұнда жоғары табыс табу ықтималдығы болғанымен, инвестициялық тәуекел де сақталады.
Ал зейнетақы аннуитетінің мақсаты басқа – адамға өмір бойына тұрақты әрі алдын ала белгілі табыс көзін қамтамасыз ету. Бұл жағдайда төлем мөлшері қор нарығындағы құбылмалылыққа тәуелді болмайды.
Сондықтан бұл екі құралды тек ықтимал кірістілік арқылы бағалау дұрыс емес. Олардың әрқайсысы әртүрлі қаржылық қажеттіліктерді шешуге арналған.
Қай нұсқа тиімді?
Егер адамның мақсаты – инвестициялық мүмкіндіктерді пайдаланып, жинақ көлемін ұлғайту болса және ол нарықтағы өзгерістерге байланысты тәуекелдерді қабылдауға дайын болса, инвестициялық портфельді басқару орынды шешім болуы мүмкін.
Ал егер басты мақсат – тұрақты әрі алдын ала белгілі табысқа ие болып, болашақтағы қаржылық қауіпсіздікті қамтамасыз ету болса, зейнетақы аннуитетінің артықшылықтары айқындала түседі. Ол өмір бойы төлем алуға, қаржы нарығындағы өзгерістерге тәуелді болмауға және шарт талаптары негізінде кепілдендірілген төлемдерді алуға мүмкіндік береді.
Сондықтан зейнетақы аннуитетін жасасуға құқығы бар азаматтар үшін бұл құрал көп жағдайда инвестициялық табысты көздеуден гөрі өмір бойғы қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған тиімді шешім болып саналады.
Ең бастысы – таңдау жасағанда әрбір құралдың ерекшеліктерін жан-жақты зерделеп, өзіңіздің қаржылық мақсаттарыңыз бен болашақтағы қажеттіліктеріңізді ескеру. Себебі зейнетақы жинақтары – тек бүгінгі қаражат емес, ертеңгі өмір сапасының кепілі.