Қазақстанда сиыр етінің қымбаттауын тоқтату үшін енгізілген шектеулер айтарлықтай нәтиже бермейді. Сарапшылар экспортқа тыйым сала отырып, мемлекет ет бағасын төмендетудің орнына бүкіл саланың дамуына кері әсер етуі мүмкін дейді.
Экспортқа тыйымның салдары
Сарапшылар шектеулерді мал шаруашылығына «екінші соққы» деп бағалады. Бұған дейінгі «бірінші соққы» тірі мал экспортына тыйым болған еді. Алайда бұл шаралар ішкі нарықтағы бағаға ықпал ете алмады.
«Енді дайын ет экспортына шектеу де бағаны түсірмейді», – дейді сарапшылар.
Мәселенің түпкі себебі мынада: Қазақстандағы ірі қараның 70–80%-ы ауылдағы жеке қосалқы шаруашылықтар мен шағын қожалықтардың қолында. Олар ішкі нарықты етпен қамтамасыз етеді, бірақ экспортқа шықпайды.
Ал сыртқа өнім шығарумен айналысатын — негізінен ірі агрохолдингтер. Олар премиум санаттағы ет өндіреді. Бұл өнім ішкі нарықта сұранысқа ие емес, себебі бағасы 10 мың теңгеден жоғары.
Экспорт көлемі мардымсыз
2011 жылы қабылданған бағдарламаға сәйкес, Қазақстан 2016 жылға қарай 60 мың тонна сиыр етін экспорттау мақсатын қойған болатын. Бірақ субсидиялау жүйесінің жетілмегендігі мен тірі малды сыртқа шығарудың жеңілдігі бұл жоспардың орындалуына кедергі болды.
Қазір де көлем шағын: 2024 жылы экспорт небәрі 30 мың тоннаға жуық болды, бұл елдегі жалпы өндірістің (400 мың тонна) 8%-ын ғана құрайды. Сарапшылардың есебінше, бағаға әсер ету үшін экспорт үлесі кемінде 25% болуға тиіс.
Ішкі нарықтағы басты проблемалар
Бағаның өсуі, негізінен, ауылдағы ұсақ шаруашылықтардың қиындықтарынан туындап отыр: арзан әрі ұзақ мерзімді несие бағдарламаларының жоқтығы, ауыл маңындағы жайылым тапшылығы мен деградациясы, жем-шөптің қымбаттығы (тоннасы 95 мың теңгеге жеткен кебек, шөп те қымбат), өнімді қалада тікелей өткізу мүмкіндігінің болмауы, делдалдардың бағаны екі есе көтеруі.
Сарапшылар не дейді?
«Экспортты шектеу – қате қадам. Бұл саладағы жылдар бойы қалыптасқан жүйені бұзады. Ішкі нарықтағы бағаны тұрақтандыру үшін ең алдымен ауылдағы ұсақ шаруашылықтарды қолдау қажет», – дейді мамандар.
Яғни, сиыр еті бағасын тұрақтандыру үшін экспортқа тыйым жеткіліксіз. Бағаны шынайы төмендету үшін ұсақ шаруашылықтарға қолжетімді несие, жайылым және арзан жем-шөп қажет. Ал шектеулер тек экспортқа бағытталған холдингтердің жұмысын әлсіретеді, бірақ тұтынушыға пайда әкелмейді.