Қазақстанда салық реформасы бюджет кірістерін айтарлықтай арттыра алған жоқ. Ұлттық банктің бағалауынша, реформаның мемлекет кіріс базасын толықтыруға әсері әзірге шектеулі. Бұл туралы Ұлттық банктің 2026 жылғы тамыздағы ақша-несие саясаты туралы баяндамасында айтылған.
Бюджет тапшылығы 3,2%-ға жетті
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында мемлекеттік бюджеттің жалпы тапшылығы ЖІӨ-нің 3,2%-на дейін өсті. Бұл бюджет ережелерінде белгіленген 2% межеден жоғары.
Ұлттық банк тапшылықтың өсуін трансферттердің қысқаруымен байланыстырады.
Сонымен бірге мұнайға жатпайтын тапшылық ЖІӨ-нің 7,1%-на дейін төмендеді. Бұл көрсеткіш өткен жылдардағы деңгейден төмен.
Ұлттық банктің пікірінше, мұндай төмендеу экономикалық циклдің әсерінен емес, бюджеттік жағдайдың құрылымдық жақсаруынан болған. Циклдік фактордың үлесі нөлге жуық.
Салық түсімдері 5,7% ғана өсті
2026 жылдың алғашқы алты айында салық түсімдері нақты мәнде 5,7% ғана артты.
Өсімнің негізгі драйверлері: қосылған құн салығы мен пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салық. Олардың ішінде ҚҚС салық түсімдерінің өсуіне ең көп үлес қосқан.
Алайда салық түсімдерінің экономика көлеміне шаққандағы өсімі мардымсыз болып отыр.
2025 жылдың бірінші жартыжылдығында салық түсімдерінің ЖІӨ-дегі үлесі 17,5% болса, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында небәрі 17,7% көтерілген.
Яғни бір жыл ішінде көрсеткіш тек 0,2 пайыздық тармаққа өскен.
Бюджетті қысқарту негізінен шығындар есебінен жүріп жатыр
Ұлттық банк бюджет консолидациясы негізінен кірістердің өсуі емес, шығыстардың ЖІӨ-ге қатысты қысқаруы арқылы қамтамасыз етіліп отырғанын атап өтті.
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында мемлекеттік шығыстар номиналды түрде өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% өскен.
Соған қарамастан олардың ЖІӨ-дегі үлесі:
24,7%-дан → 23,5%-ға төмендеді.
Яғни мемлекет шығыстары абсолюттік мәнде өсіп жатқанымен, экономика көлеміне шаққандағы салмағы азайған.
Мемлекеттік борышқа қызмет көрсету қымбаттап жатыр
Сонымен қатар мемлекеттік борышқа қызмет көрсету шығындары өсіп келеді.
Бұл бюджет ережелері аясында басқа бағыттарды қаржыландыруға қалатын мүмкіндікті шектейді.
Бұған қоса, мемлекет квазимемлекеттік сектор арқылы қаржыландыру көлемін ұлғайтып жатыр. Мұндай шығындар мұнайға жатпайтын тапшылық көрсеткішінде толық көрінбейді.
Ұлттық банктің бағалауынша, нәтижесінде мемлекеттік қаржылық жүктеменің бір бөлігі бюджеттен тыс секторға ауысады.
Инфляцияға қысым сақталуы мүмкін
Ұлттық банк бюджет шығынының жиынтық сұранысқа әсері әлі де жоғары екенін атап өтті.
Сондықтан фискалдық консолидацияның инфляцияны төмендету әсері шектелуі мүмкін. Бұл өз кезегінде инфляцияны мақсатты траекторияға қайтару үшін ақша-несие жағдайларын одан әрі қатаң ұстауды қажет етуі ықтимал.
Қысқасы, салық түсімдері өсіп жатқанымен, олардың экономикаға шаққандағы үлесі әзірге айтарлықтай өзгермеген. Бюджеттің теңгерілуі негізінен шығыстардың ЖІӨ-дегі үлесінің төмендеуі арқылы жүзеге асып отыр, ал квазимемлекеттік қаржыландыру мемлекеттік сұраныс қысымын толық жоймайды.