Автор: Салтанат Игенбекова, Halyk Finance Талдау орталығы
2026 жылдың қаңтар–мамыр айларында Қазақстандағы ішкі сауданың өсу қарқыны өткен жылдың сәйкес кезеңіндегі 7,8%-дан 5,6%-ға дейін баяулады. Бұл үрдісті Halyk Business Index (HBI) іскерлік белсенділік индексі де растайды: сауда секторындағы көрсеткіш 94,9 болып, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда іскерлік белсенділіктің төмендегенін көрсетті.
Көтерме сауда
Көтерме сауданың өсімі де баяулады: 2025 жылғы алғашқы бес айдағы 8,3%-дың орнына 2026 жылы 6,5%-ды құрады.
Көтерме сауда жалпы тауар айналымының 68,1%-ын құрайды және саланың негізгі қозғаушы күші болып саналады. Оның құрылымында азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен өндірістік-техникалық өнімдердің үлесі 80,1% болғандықтан, бұл сегмент бизнес пен инвестициялық белсенділікке тікелей тәуелді.
Өсімнің баяулауына мұнай өндіру мен экспорт көлемінің төмендеуі, сондай-ақ бизнестің инвестициялық белсенділігінің бәсеңдеуі әсер етті.
Бөлшек сауда
Бөлшек сауданың жылдық өсімі 3,6%-ға дейін төмендеді. Салыстырмалы түрде:
2024 жылы – 5,2%;
2025 жылы – 6,5% болған.
Бұл халықтың тұтынушылық белсенділігінің бәсеңдегенін көрсетеді.
Бөлшек саудаға теріс әсер еткен негізгі факторлар:
тұтынушылық несиелеудің реттеуші шаралар салдарынан баяулауы;
жоғары инфляция;
2026 жылдың І тоқсанында нақты жалақының 2,3% төмендеуі;
бизнес пен халықтың салық заңнамасындағы өзгерістерге бейімделуі.
Тұтыну құрылымындағы өзгеріс
Бөлшек саудада тұтыну біртіндеп күнделікті қажетті тауарларға ауысып жатыр.
Азық-түлік тауарларының сатылымы 10,7% өсті.
Азық-түлікке жатпайтын тауарлардың өсімі небәрі 0,7% болды.
Соған қарамастан, азық-түлікке жатпайтын тауарлар бөлшек сауда айналымының 68,7%-ын құрайды.
Бұл халықтың шығыны бірінші кезектегі қажеттіліктерге көбірек бағытталып жатқанын және қолдағы нақты табыстың өсу қарқынының әлсірегенін көрсетеді.
Тұтынушылық несиенің әсері
Әсіресе тұтынушылық несиеге тәуелді азық-түлікке жатпайтын тауарлар сегментінде сатылымның баяулауы байқалады. Бұл реттеушінің пруденциялық шараларының тұтынушылық сұранысқа ықпал етіп жатқанын растайды.
Шағын бизнеске ықпалы
Бөлшек саудадағы негізгі өткізу арнасы – сауда кәсіпорындары, олардың үлесіне бөлшек тауар айналымының 72,4%-ы тиесілі.
Ал осы кәсіпорындардың айналымының 64,3%-ын шағын бизнес қамтамасыз етеді.
Сауда саласында елдегі жұмыспен қамтылғандардың шамамен 17%-ы еңбек етеді. Сондықтан азық-түлікке жатпайтын тауарлар саудасының баяулауы шағын бизнестің кірісіне және сала қызметкерлерінің табысының өсу қарқынына кері әсер етуі мүмкін.
Қорытынды
2026 жылдың алғашқы бес айының қорытындысы ішкі сауданың өсімі өткен жылмен салыстырғанда баяулағанын көрсетті. Бұл елдегі тұтынушылық және іскерлік белсенділіктің төмендеуін, сондай-ақ экономиканың ішкі сұранысының әлсіреу үрдісін аңғартады.