Базалық мөлшерлеме төмендесе де, бизнестің несие алғысы жоқ

Қазақстандық компаниялар теңгемен алған несиелері үшін орта есеппен жылдық 18% төлейді. Алайда бизнестің өзі үшін қолайлы деп санайтын мөлшерлеме – 7,9%. Яғни нақты несие құны кәсіпорындар күткен деңгейден екі еседен астам жоғары. Соның салдарынан компаниялар қарыз қаражатын бизнесті кеңейтуге емес, көбіне күнделікті шығындарын жабуға пайдаланады.

Бұл туралы Ұлттық банктің 2026 жылғы үшінші тоқсанға арналған конъюнктуралық шолуында айтылған. Зерттеу аясында нақты сектордағы шағын кәсіпорындардан бастап ірі тау-кен компанияларына дейінгі 3 552 кәсіпорын сауалнамаға қатысқан.

Ұлттық банктің мәліметінше, үшінші тоқсанда қазақстандық кәсіпорындар алған теңгелік несиелердің орташа мөлшерлемесі 18% деңгейінде қалған. Бұл алдыңғы тоқсанмен салыстырғанда өзгермеген. Ал бизнес үшін қолайлы мөлшерлеме 7,9% болған.

Шетел валютасындағы несиелер бойынша орташа мөлшерлеме 5,3%-ды құраса, кәсіпорындар үшін қолайлы деңгей – 3%.

Банктер несие беруге дайын, бірақ бизнес сұранысы төмен

Сауалнама нәтижесі банктердің кәсіпорындарды несиелеуден жаппай бас тартып отырғанын көрсетпейді. Үшінші тоқсанда компаниялардың 21,1%-ы несие алу үшін банкке өтініш берген. Олардың 93,4%-ына несие мақұлданған. Бас тарту үлесі өтініш берушілер арасында 6,6% болған.

Сонымен қатар несиеге сұраныс өспей отыр. Екінші тоқсанда қаржы ұйымдарына жүгінген кәсіпорындардың үлесі 21,8% болған.

Сауалнамаға қатысқан компаниялардың 49,8%-ында мүлде қарыз жоқ. Ал несие алған кәсіпорындардың басым бөлігінде ай сайынғы төлем түсімнің 20%-ынан аспайды. Орташа қарыз жүктемесі 16,1% деңгейінде.

Кәсіпорындар үшін қаржыландыруға қолжетімділік негізгі кедергілердің қатарында жетінші орында тұр. Оны сауалнамаға қатысқан компаниялардың 15%-ы атап өткен.

Осылайша, бизнестің негізгі мәселесі несие ала алмауында емес, оның қымбаттығында. Ұлттық банк әдістемесі бойынша қолайлы мөлшерлеме кәсіпорынның өндірістік табыстылығына қарай анықталады. Яғни жылдық 18% несие көптеген компания үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз.

Несие бизнесті кеңейтуге емес, айналым қаражатына жұмсалады

Үшінші тоқсанда алынған несиелердің 79,2%-ы айналым қаражатын толықтыруға бағытталған. Атап айтқанда, кәсіпорындар қаржыны шикізат, материалдар мен жартылай фабрикаттар сатып алуға пайдаланған.

Жабдық, ғимарат және көлік сатып алуға алынған несиелердің үлесі 11,5% болған. Қарызды қайта қаржыландыруға 2,8%, ал бизнесті кеңейтуге небәрі 1,3% бағытталған.

Кәсіпорындардың негізгі қаржы көзі әлі де өз қаражаты болып отыр. Компаниялардың 86,9%-ы айналым шығындарын өз есебінен қаржыландырады. Оның ішінде 48,2%-ы пайданы, 38,7%-ы акционерлер мен қатысушылардың қаражатын пайдаланады.

Ал айналым қаражатын толықтыру үшін банктік несиеге жүгінетін кәсіпорындардың үлесі 19,3% болған.

Инвестиция саласында да осыған ұқсас жағдай қалыптасқан. Кәсіпорындардың 70,7%-ы негізгі құралдарға өз қаражатын инвестицияласа, банктік несие есебінен инвестиция салғандардың үлесі небәрі 8% болған. Сонымен қатар компаниялардың 35,4%-ы үшінші тоқсанда негізгі құралдарға мүлде инвестиция жасамаған.

Сұраныс төмендеп, өндірістік қуат толық пайдаланылмай отыр

Бизнестің инвестиция салуға асықпауына өнім мен қызметке деген сұраныстың әлсіреуі де әсер етіп отыр.

Үшінші тоқсанда дайын өнімге сұраныстың диффузиялық индексі 48,7-ге дейін төмендеген. Бұл көрсеткіштің 50-ден төмен болуы сұраныстың қысқарғанын білдіреді. Өнеркәсіп саласында индекс 49,4, қызмет көрсету секторында 48 болған.

Кәсіпорындардың өндірістік қуаттарының орташа жүктемесі 50,9%-ды құраған. Бұл соңғы бес жылдағы орташа көрсеткіштен (53,3%) төмен.

Яғни қолда бар өндірістік қуаттың жартысына жуығы толық пайдаланылмай отыр. Мұндай жағдайда жаңа жабдық сатып алып, қымбат несие арқылы өндірісті кеңейту кәсіпорындар үшін тиімсіз.

Сауалнамаға қатысқан компаниялар бизнес жүргізудегі басты кедергі ретінде салық жүктемесін атаған. Бұл факторды кәсіпорындардың 37,2%-ы көрсеткен. Одан кейін бәсекелестік (33%), сатып алушыларды іздеу (28,4%) және білікті мамандардың тапшылығы (26,9%) тұр.

Қаржылық жағдайы тұрақсыз кәсіпорындардың үлесі шағын бизнес арасында 34,1%, ірі компаниялар арасында 16% болған.

2026 жылдың қорытындысы бойынша компаниялардың 43,5%-ы жылды пайдамен аяқтауды күтеді. Ал 10,5%-ы шығынға ұшырауы мүмкін екенін айтқан. Сауалнамаға қатысқандардың тағы 31%-ы қаржылық нәтижесін болжай алмай отыр.

Несие мөлшерлемесі қашан арзандайды?

Ұлттық банк инфляцияның баяулауына байланысты базалық мөлшерлемені төмендетіп келеді. 2026 жылғы маусымнан қыркүйекке дейін ол 18%-дан 16,25%-ға дейін түсірілді. Ал 23 қазанда тағы 0,5 пайыздық тармаққа төмендеп, 15,75% болды.

Қыркүйекте жылдық инфляция 9,3%-ды құрады. Бұл баға өсімінің қатарынан он екінші ай баяулағанын көрсетеді.

Алайда базалық мөлшерлеменің төмендеуі бизнеске бірден әсер етпейді. Нарық қатысушыларының бағалауынша, банктер несие шарттарын бір-екі тоқсан кешігіп қайта қарайды. Сондықтан ақша-несие саясатының жұмсаруы кәсіпорындарға 2027 жылдың басында ғана сезілуі мүмкін.

Ұлттық банк инфляцияны 2028 жылы 5%-ға дейін төмендетуді көздеп отыр. Бірақ әзірге кәсіпорындар үшін қолайлы мөлшерлеме мен нақты несие құны арасындағы айырмашылық сақталады.

Осылайша, Қазақстандағы бизнес үшін несие әзірге өндірісті кеңейту мен инвестиция тартудың емес, күнделікті шығындарды қаржыландырудың құралы болып қалып отыр.