2026 жылдың бірінші жартысында Қазақстанның мемлекеттік қарызды өтеуге жұмсаған ақшасы 2,1 трлн теңгеге жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 26,3% өскен. Дегенмен, мемлекеттік қарыздың өзі айтарлықтай баяу өсті – 14,7%, 40,9 трлн теңгеге жетті. Бұл көрсеткіштерді Қазақстан Қаржыгерлері Қауымдастығының аналитикалық орталығы келтірді.
Нәтижесінде, қарызды өтеуге кеткен қаражат барлық бюджет шығындарының шамамен 11%-ын құрайды, бұл бір жыл бұрынғы 9,6%-бен салыстырғанда көп. Ал мемлекеттік қарыз елдің болжамды ЖІӨ-нің шамамен 22%-ын құрайды.
ҚҚҚ қарызды жабуға кеткен қаражаттың көбейюі тек қарызды өтеу емес, сонымен қатар пайыздың да жоғарылығымен байланыстырады.
Қазақстан көбірек қарыз ала бастады
Бюджеттік қаржыландыру құрылымы айтарлықтай өзгерді. Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферт жыл ішінде 3,1 трлн теңгеден 1,9 трлн теңгеге дейін төмендеді – бұл 1,2 трлн теңгеге азайды. Осыған байланысты үкімет қарыздық қаржыландыруды пайдалануда белсендірек бола бастады. Жылдың бірінші жартысында жаңа қарыздар 3,4 трлн теңгеден 3,7 трлн теңгеге дейін өсті.
Жиынтық бюджет тапшылығы, керісінше, 2,9 трлн теңгеден 2,4 трлн теңгеге дейін төмендеді. Бұл 2026 жылға арналған болжамды ЖІӨ-нің шамамен 1,3%-на сәйкес келеді.
Қаржы министрлігі Ұлттық қорды пайдаланудың қысқаруы біртіндеп қымбатырақ нарықтық қаржыландырумен алмастырылып жатқанын атап өтеді. Бұл бюджетті пайыздық мөлшерлемелерге сезімтал етеді және жинақталған қарызды өтеу үшін шығынның өсіп келе жатқан бөлігі қажет.
Түскен салық 14,4 трлн теңгеге жетті
Үкімет салық жинауды айтарлықтай арттырды. Қаңтардан маусымға дейін салық түсімдерінің жалпы көлемі 15,2% өсіп, 14,4 трлн теңгеге жетті. Бір жыл бұрын өсу қарқыны 11,2% болды. Дегенмен, бұл қосымша кірістің барлығы дерлік ұлттық бюджеттен түсті. Оның салық түсімдері 1,9 трлн теңгеге немесе 29,8% өсті.
Сонымен қатар, Ұлттық қорға түсетін түсімдер 1%, ал жергілікті бюджеттерге түсетін түсімдер 0,3% төмендеді. Ұлттық бюджетке түсетін салық түсімдерінің шамамен 95%-ы тек үш көзден түсті. ҚҚС түсімі 1,2 трлн теңгеге немесе 43,1%; корпоративтік табыс салығы 328 млрд теңгеге немесе 16,1%; мұнай емес пайдалы қазбаларды өндіру салығы 320 млрд теңгеге немесе 59,9% өсті.
Шығындардың өсуі баяулауда
Республикалық және жергілікті бюджеттердің жалпы шығыны 8,6% өсіп, 19 трлн теңгені құрады. Бір жыл бұрын өсім 13,3% болды. Алайда, күрделі шығындар 9,9% төмендеді, ал ағымдағы міндеттемелер мен қаржылық операциялар барған сайын маңызды рөл атқарып келеді.
Республикалық бюджетте қарызды өтеуден басқа, әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын шығын айтарлықтай өсті – 387 млрд теңгеге немесе 12,9%, ал қорғанысқа – 307 млрд теңгеге немесе 73,6%. Жергілікті бюджеттерде несиелерді өтеу 172 млрд теңгеге немесе 2,9 есе, трансферттер 153 млрд теңгеге немесе 46%, ал тұрғын үй-коммуналдық қызметтер 143 млрд теңгеге немесе 16,4% өсті.