2000 жылдардың басынан бері доллардың әлемдік резервтік валюта ретіндегі үстемдігі аяқталады деген болжамдар тұрақты түрде айтылып келеді. Қытай экономикасының жылдам өсуі, еуроның нығаюы және АҚШ саясатына қатысты сынға байланысты көптеген сарапшы мен публицис америкалық доллардың жетекші рөлін жоғалтып, жойылатынын болжаған. Ресейде мұндай пікірлер бұқаралық ақпарат құралдарында және телеарналарда жиі талқыланып, жаңа валюталық дәуірге үміт тудырған еді, деп жазады Дәулет Жамбайбеков.
Алайда, арада жиырмадан астам жыл өтсе де, доллар әлемдік экономикада әлі де басым орнын сақтап отыр. Сонда түрлі болжамдар мен пікірлерге қарамастан, «долларды жерлеу» туралы әңгімелер жүзеге аспады деген сұрақ туындайды?
Біріншіден, АҚШ экономикасы әлемдегі ең ірі әрі ең икемді экономикалардың бірі болып қала береді. Өнімділіктің жоғары деңгейі, технологиялық сектордың дамуы және қуатты қаржы жүйесі елді инвесторлар үшін тартымды етеді. Сол себепті доллар жаһандық тұрақсыздық кезеңдерінде сенімді «қауіпсіз айлақ» ретінде қабылданады.
Сонымен қатар, халықаралық мәмілелердің басым бөлігі, әсіресе шикізат нарығындағы келісімдер доллармен номинацияланады. Бұл жүйе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасып, жаһандық экономикада орнығып кеткені соншалық, енді оны жеке елдердің күшімен жылдам ығыстыру мүмкін емес. Тіпті дедолларизацияны белсенді түрде қолдап жүрген мемлекеттердің өзі халықаралық есеп айырысуда долларға сүйенуге мәжбүр.
Бұл жерде институционалдық сенім факторы шешуші рөл атқарады. Федералдық резерв жүйесінің (ФРЖ) тәуелсіздігі, сот жүйесінің әділдігі және қаржылық ережелердің ашықтығы тұрақтылық пен болжамдылықты қамтамасыз етеді. Инвесторлар өз құқықтарының қорғалатынына және ақша-несие саясатының инфляцияны бақылауға бағытталғанына сенімді.
Сондай-ақ, әлемдік мемлекеттік және корпоративтік қарыздардың шамамен 60%-ы доллармен номинацияланған. Елдер өздерінің АҚШ валютасына тәуелділігін азайтуға ұмтылғанымен, бұрынғы міндеттемелерін өтеу қажеттілігі доллар сұранысын сақтап отыр.
Бұдан бөлек, АҚШ-тың қаржылық жүйесі Еуропамен салыстырғанда азырақ қарыз жүктемесіне ие, бұл оның тұрақтылығын арттырады. Мысалы, АҚШ-та қаржы жүйесіндегі активтердің меншікті капиталға қатынасы орта есеппен 8–12 болса, Еуропалық одақта бұл көрсеткіш 20 және одан да жоғары болуы мүмкін.
Сонымен қатар, АҚШ-тың қазынашылық облигациялары әлі күнге дейін орталық банктер үшін негізгі резервтік актив саналады. Олардың жоғары өтімділігі мен сенімділігі мемлекеттерді долларлық резервтерді сақтауға итермелейді. Нәтижесінде, оған деген сұраныс доллардың тұрақты сұранысына тікелей әсер етеді.
Осылайша, өткен жиырма жылдағы доллардың «құлауына» қатысты болжамдар орындалған жоқ. Мұндай пікір айтушылар жоғарыда аталған негізгі факторларды ескере бермейді. Нақты жағдайда доллар өз басымдығын АҚШ экономикасының көлемі, институционалдық сенім, қарыз нарығының ауқымы және халықаралық саудадағы шешуші рөлі арқасында сақтап отыр.
Сонымен бірге, қазіргі сын-қатерлерді елемеуге болмайды. Оларға Қытай экономикасының күшеюі (юаньның нығаюымен қоса) және БРИКС елдерінің балама есеп айырысу жүйелерін құру бастамалары жатады. Бұл факторлар доллардың бірполярлы үстемдігін қайта қарауға итермелейді. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін бірде-бір валюта нарыққа доллармен салыстырарлық тұрақтылық, өтімділік және сенім деңгейін ұсына алған жоқ.
Ұсыныс
Инвесторлар үшін — доллардан толықтай бас тарту орынды емес, өйткені бұл валюта дағдарыс кезеңдерінде басты қорғаныс активі болып қала береді. Дегенмен, портфельді әртараптандыру мақсатында алтын, юань және еуро секілді құралдарды қосу орынды.
Мемлекеттер үшін дедолларизация саясатын жүргізуге болады, бірақ ол біртіндеп және кезең-кезеңімен жүзеге асырылуға тиіс. Ұлттық валюталарды қолдау және ішкі төлем жүйелерін дамыту маңызды, алайда доллар ұзақ уақыт бойы резервтер мен қарыздардың негізі болып қала береді.
Бизнес үшін — АҚШ доллары сыртқы сауда операцияларының негізгі валютасы болып отыр. Алайда аймақтық бастамалар мен жаңа төлем тетіктеріне (мысалы, юань немесе еуро айырысу жүйелері) назар аударып, уақтылы бейімделу қажет.
Қорытындылай келе, қаржылық ресурстарды әртараптандыру қажеттілігі айқын болғанымен, нақты жағдай көрсетіп отырғандай, доллар жаһандық резервтік валюта ретіндегі ұзақмерзімді көшбасшылығын сақтап келеді.