Қазақстанның таза экспортының төмендеуі алдағы кезеңде теңгеге қысымды күшейтуі мүмкін. Бұл тәуекелге Аналитикалық несие рейтингі агенттігі (АКНА) Қазақстанның қаржылық стресс индексіне арналған ACRA SFSI KZ шолуында назар аударды.
Агенттік негізгі қауіптердің бірі ретінде сыртқы сауда балансының нашарлауын атап отыр. Таза экспорттың қысқаруы ағымдағы шот тапшылығының ұлғаюына әкеліп, ұлттық валютаға қосымша қысым жасайды.
Ағымдағы шот тапшылығы екі есеге жуық өсті
2026 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстанның ағымдағы шот тапшылығы $2,01 млрд болды. 2025 жылдың қаңтар-наурызында бұл көрсеткіш $1,04 млрд болған. Осылайша, бір жыл ішінде тапшылық шамамен екі есе өскен.
АКНА корпоративтік сектордағы жағдайға да назар аударды. Компаниялардың экспорттан түсетін валюталық түсімі әзірге олардың қарыз жүктемесін ішінара өтеп отыр. Алайда экспорттық доллар түсімінің азаюы және соңғы айларда теңгенің долларға қатысты нығаюы бұл қаржылық «қауіпсіздік жастығын» біртіндеп қысқартып жатыр.
Теңге бағамының құбылмалылығы артқан
АКНА бағам динамикасындағы өзгерістерді де атап өтті. Агенттіктің бағалауынша, 2022 жылдың бірінші жартысынан бері теңгенің долларға қатысты құбылмалылығы жиілеп, күшейген.
Құбылмалылықтың ең жоғары деңгейі 2022 жылдың күзіне дейін байқалғанымен, кейін де жекелеген күрт ауытқулар жиі қайталанып, 2026 жылы сақталып отыр.
Жылдың екінші жартысында теңге үшін сыртқы қатер әлі де жоғары. Олардың қатарында әлемдік саудадағы белгісіздік, протекционизмнің күшеюі және мұнай нарығындағы құбылмалылық бар.
Қаржылық стресс деңгейі жоғары
2026 жылдың шілде айының басында Қазақстанның ACRA SFSI KZ қаржылық стресс индексі бірінші тоқсандағы айтарлықтай өсімнен кейін біршама төмендеді. Дегенмен оның деңгейі 2024-2025 жылдардағы көрсеткіштермен салыстырғанда әлі де жоғары.
2025 жылдың екінші жартысы мен 2026 жылдың қаңтарында индекс 0,2-0,31 пункт аралығында болды. Көктемде қайта қаржыландыру тәуекелдері мен валюталық тұрақсыздықтың күшеюіне байланысты көрсеткіш айтарлықтай өсті.
Шілдеге қарай жағдай біршама жақсарған. Бұған ең алдымен өтімділік дисбалансының 0,6% қысқаруы әсер етті. Ал валюталық дисбаланс іс жүзінде өзгермеген.
Сонымен бірге АКНА экономика салаларының өздері бұрынғыдан осал бола түсті деген белгілерді байқамайды. Қаржылық стресс деңгейінің жоғары болуы негізінен қаржы жүйесін күрт тұрақсыздандыруы мүмкін триггерлік оқиғалардың ықтималдығының артуымен байланысты.
Банктердің қысқа мерзімді міндеттемелері өсіп жатыр
АКНА бірінші жартыжылдықтағы негізгі мәселелердің бірі ретінде қаржы секторындағы мерзімдік дисбалансты атады.
Банктерде валюталық пайыздық кірістер мен шығынлар, сондай-ақ валюталық өтімділік пен активтер бір мезгілде өскен. Сонымен қатар банк жүйесінің қысқа мерзімді міндеттемелері артып келеді. Бұл өтімділік бойынша дисбаланстың күшейгенін көрсетеді.
Валюталық жиынтық дисбаланс әзірге нөлге жуық деңгейде қалып отыр. Жекелеген секторларда көрсеткіш оң аймақта болғанымен, АКНА оларды әзірге қаржылық стресс көзі ретінде қарастырмайды.
Мемлекеттік секторда валюталық борыштық активтер көмектесіп отыр. Ол 2025 жылдың қазан-желтоқсан айларында рекордтық деңгейге жетіп, 2026 жылы да салыстырмалы түрде жоғары күйінде қалды. Халықтың да валюталық борыштық активтері едәуір деңгейде сақталып, валюталық пайыздық кірістер өсіп келеді.
Базалық мөлшерлеме бойынша белгісіздік сақталады
Инфляция да тәуекелдердің бірі болып отыр. Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені соңғы екі рет жалпы 1,25 пайыздық тармаққа төмендетуі реттеушінің күтулерінің өзгергенін көрсетеді. Алайда АКНП бұл өзгерістерді ақша-кредит саясатының толыққанды жұмсаруы деп бағаламайды.
Агенттік алдағы уақытта базалық мөлшерлеменің қайта көтерілуі де, қазіргі ақша-несие жағдайының ұзақ уақыт сақталуы да мүмкін деп есептейді.
Қазақстан қаржылық дағдарыс шегінде емес
Қаржылық стресс деңгейінің жоғары болуына және теңгеге қатысты тәуекелдерге қарамастан, АКНА Қазақстан қаржылық дағдарысқа жақындады деп есептемейді.
Агенттіктің бағалауынша, негізгі қауіптер сыртқы және нарықтық факторлармен байланысты. Ал экономиканың жекелеген секторларының осалдығы айтарлықтай артқанын көрсететін белгілер әзірге жоқ.